Bayburt şehri, bugünkü ismine kavuşana kadar çok sayıda farklı adlandırmaya ev sahipliği yaptı. Çoruh Nehri’nin kıyısında yükselen bu kadim kentin ismi, bölgeye hakim olan imparatorlukların dillerine, ticaret kervanlarının notlarına ve seyyahların hatıratlarına göre şekillenerek günümüze ulaştı. Antik çağlardan Orta Çağ’a, oradan da modern döneme kadar uzanan bu isimlendirme serüveni, aslında şehrin ne kadar köklü bir siyasi ve kültürel birikime sahip olduğunu da gözler önüne seriyor. Özellikle Doğu ile Batı arasındaki geçiş güzergahında bulunması, kentin isminin farklı dillerde benzer ses yapılarıyla ancak değişik yazımlarla anılmasına neden oldu.
Orta Çağ Ermeni Kaynaklarında Geçen Payberd İsmi
Bayburt’un tarihsel isimlendirmeleri incelendiğinde, Orta Çağ dönemine ait Ermeni metinleri en eski yazılı belgeler arasında önemli bir yer tutar. Bu dönemdeki kayıtlarda şehir genellikle Payberd şeklinde ifade edilmiştir. Kelime yapısı incelendiğinde, bölgedeki kalenin ve korunaklı yapının isimlendirmede ne kadar belirleyici olduğu anlaşılmaktadır. "Berd" kelimesinin kale veya korunaklı yerleşim yeri anlamına gelmesi, şehrin savunma mimarisinin o dönemdeki önemini de vurgular niteliktedir. Bu yazım biçimi, bölgedeki yerel halkların diliyle şekillenmiş olup, kentin o dönemdeki idari ve askeri kimliğini yansıtan temel bir referans noktası olarak tarih kitaplarında yerini almıştır. Ermeni kaynaklarındaki bu isimlendirme, şehrin o devirdeki bölgesel ticaret yolları üzerindeki yerini belirlemede de tarihçilere ışık tutmaktadır.
Bizans İmparatorluğu Dönemindeki Payper Ve Baberd İfadeleri
Roma İmparatorluğu’nun devamı olan Bizans döneminde, kentin stratejik değeri daha da artmış ve bu durum resmi yazışmalara da yansımıştır. Bizans kaynaklarında Bayburt ismi için Payper, Baberd ve Paypert gibi birbirine yakın ancak farklı fonetik yapılar tercih edilmiştir. Bizanslı tarihçiler ve coğrafyacılar, kenti bir uç karakolu ve savunma hattı olarak gördükleri için isimlendirmede genellikle daha sert ünsüzlerin yer aldığı bir telaffuz kullanmışlardır. Özellikle kalenin etrafında gelişen yerleşim, Batı dünyasının doğuya açılan kapılarından biri olarak bu isimlerle haritalara işlenmiştir. Bu dönemdeki yazılı eserler, kentin sadece bir Türk-İslam kenti olmadan önceki kimliğine dair de mühim ipuçları taşırken, isimlerin evrimleşme sürecindeki fonetik kaymaları net bir şekilde ortaya koymaktadır.
Marko Polo Seyahatnamesinde Yer Alan Painpurth Ve Baiburt Yazımları
On ikinci yüzyılın sonlarına gelindiğinde, dünyanın en ünlü gezginlerinden biri olan Marko Polo’nun yolu bu topraklara düşmüştür. Seyyahın meşhur hatıratında Bayburt, Avrupa dillerine uyarlanmış haliyle Painpurth ve bugünkü söylenişine oldukça yaklaşan Baiburt formunda geçmektedir. Marko Polo, ipek yolu üzerindeki bu önemli kenti anlatırken kullandığı bu ifadelerle, ismin uluslararası alandaki tanınırlığını da belgelemiş oldu. Seyyahın notlarında kentin ticari zenginliği ve kervan yollarındaki konumu vurgulanırken, ismin zamanla nasıl sadeleştiği ve Batılı dillerin telaffuzuna nasıl dahil olduğu da açıkça görülmektedir. Polo’nun Baiburt şeklindeki kullanımı, kentin modern ismine giden yoldaki en önemli köprülerden biri olarak kabul edilir ve ismin tarihselliğini küresel bir düzleme taşır.
Zaman İçerisinde Sadeleşen Ve Türkçeleşen İsim Yapısı
Bölgeye Türk akınlarının başlaması ve ardından Selçuklu ile Osmanlı hakimiyetinin pekişmesiyle birlikte, şehir ismi halk ağzında ve resmi kayıtlarda daha akıcı bir forma büründü. Antik ve Orta Çağ kaynaklarındaki sert "P" ve "B" geçişleri, zamanla yumuşayarak bugünkü Bayburt şeklini aldı. Bu değişim sadece bir dil olayı değil, aynı zamanda bölgedeki kültürel egemenliğin ve yerleşik yaşamın da bir yansımasıdır. Osmanlı dönemi tahrir defterlerinde artık tamamen bugünkü şekliyle tescil edilen isim, kentin binlerce yıllık mirasını tek bir çatı altında toplamayı başarmıştır. Günümüzde kullanılan Bayburt adı, aslında içerisinde Payberd’den Baiburt’a kadar uzanan koca bir tarihsel kronolojinin izlerini taşımakta ve Anadolu’nun isimlendirme kültüründeki zenginliği temsil etmeye devam etmektedir.
