Üniversite mezunu olmanın iş garantisi sunduğu dönemler geride kaldı. Modern iş piyasası, artık akademik unvanlardan ziyade pratik yetkinlikleri merkeze alarak geleneksel eğitim sistemini kökten sarsıyor.
Eğitim dünyasında uzun süredir tartışılan diploma merkezli yaklaşım, bugün yerini beceri odaklı bir sisteme bırakıyor. Gençlerin iş bulma süreçlerinde yaşadığı hayal kırıklıkları ve sanayicilerin nitelikli çalışan bulamaması, sistemdeki yapısal bir soruna işaret ediyor. Sosyolog Ronald Dore’nin 1976 yılında ortaya attığı diploma hastalığı kavramı, günümüzde hiç olmadığı kadar güncel bir hale geldi. Okulların bilgi üretiminden ziyade sertifika dağıtım merkezlerine dönüşmesi, bireyleri merak etmekten uzaklaştırarak sınav odaklı bir ritüelin içine hapsediyor.
Akademik Etiket mi, Gerçek Yetkinlik mi?
Ekonomist Bryan Caplan, üniversite eğitiminin sunduğu getirilerin büyük bir kısmının mesleki bilgiden ziyade sisteme uyum sağlama kapasitesini kanıtlamaktan ibaret olduğunu savunuyor. Bu durum, şirketlerin aday değerlendirirken mezun olunan bölümden çok üniversite ismine odaklanmasına yol açıyor. Türkiye özelinde bakıldığında, lisans mezunlarının iş bulma sürelerinin uzaması ve bazı gençlerin sistemdeki "fazla eğitimli" olma engelini aşmak için diplomalarını iptal ettirme arayışına girmesi, sistemin ne kadar tıkandığını gözler önüne seriyor.
Piyasa Kendi Çözümünü Üretiyor
Dünyanın önde gelen teknoloji ve finans devleri, artık işe alım süreçlerinde diploma şartını esneterek beceri temelli bir modele geçiş yapıyor. Yapay zekanın iş yapış biçimlerini değiştirdiği bu yeni düzende, adaylara "ne biliyorsun" sorusu yerine "ne yapabiliyorsun" sorusu yöneltiliyor. İsviçre örneğinde olduğu gibi, mesleki eğitimin prestijli bir kariyer yolu olarak kabul edildiği ülkelerde CEO seviyesindeki yöneticilerin önemli bir kısmı geleneksel üniversite diploması yerine çıraklık ve mesleki eğitim süreçlerinden geçiyor. Türkiye’nin geçmişte benzer bir model sunan Köy Enstitüleri tecrübesi, aslında bu sorunun cevabının çok uzağımızda olmadığını hatırlatıyor. Bugün piyasa, diplomanın ötesinde gerçek yeteneği arıyor ve ona yüksek değer biçmekten çekinmiyor.
