Milattan önce dördüncü yüzyıla kadar uzanan köklü bir kronolojiye sahip olan bu şehir, Pers imparatorluğundan başlayarak Helenistik dönem, Roma hakimiyeti ve Bizans idaresi altında çok sesli bir kimlik kazandı. Her egemen güç, şehrin stratejik önemini ve dinsel merkez niteliğini kendi dilinde ve kültüründe yeniden tanımlayarak tarihin tozlu sayfalarına yeni isimler ekledi. Bugün Tokat olarak bildiğimiz bu kadim yerleşim, antik çağın en önemli ticaret ve inanç duraklarından biri olarak her dönemde farklı bir isimle haritalardaki yerini korudu.
Antik Çağın Dini Ve Ticari Merkezi Komana Pontika
Tokat ve çevresinin bilinen en eski ve en görkemli adlarından biri olan Komana Pontika, şehrin antik dünyadaki ruhani gücünü simgeliyordu. Bu isim sadece coğrafi bir bölgeyi tanımlamakla kalmıyor, aynı zamanda Anadolu’nun ana tanrıçası Ma’ya adanmış devasa bir tapınak devletini de ifade ediyordu. Pontus bölgesinin en kutsal alanlarından biri kabul edilen bu merkez, binlerce rahibin ve ziyaretçinin akın ettiği bir inanç havzasıydı. Ticari yolların kesişim noktasında bulunması sebebiyle Komana, döneminin en zengin ve hareketli kentlerinden biri olarak kayıtlara geçti. Roma idaresi altına girmeden önce de bölgenin siyasi dengelerinde belirleyici olan bu isim, şehrin ilk büyük kentsel kimliğini temsil etmesi bakımından tarihçiler için büyük önem taşıyor.
Roma Ve Bizans Dönemlerinde Evdoxia İle Dokia İsimlerinin Ortaya Çıkışı
Roma İmparatorluğu’nun bölgedeki otoritesini pekiştirmesiyle birlikte şehir, idari ve siyasi yapısındaki değişimlere paralel olarak yeni adlar almaya başladı. Özellikle Bizans dönemine geçiş sürecinde şehrin çehresi Hristiyanlık etkisiyle yeniden şekillenirken, tarihe geçen bir diğer önemli isim Evdoxia oldu. İmparatoriçe Eudokia’ya atfen verildiği düşünülen bu isim, şehrin o dönemdeki itibarını ve saray nezdindeki değerini kanıtlar niteliktedir. Zaman içerisinde dilin evrimi ve bölgedeki yerel telaffuzların etkisiyle bu isim Dokia formuna dönüştü. Bugün "Tokat" isminin kökeni üzerine yapılan tartışmalarda birçok dil bilimci, Dokia kelimesinin ses değişimine uğrayarak günümüzdeki haline ulaştığı teorisi üzerinde duruyor. Bizans surlarının arkasında şekillenen bu isimler, şehrin orta çağdaki savunma ve yönetim merkezi olma özelliğini pekiştiren birer unvan olarak günümüze ulaştı.
Pontus Galatikus Ve Pontus Polemonniakus Gibi Bölgesel Tanımlamalar
Antik dönem idari sistemlerinde şehirler bazen doğrudan bir isimle değil, bağlı oldukları eyaletlerin ve bölge yöneticilerinin isimleriyle tanımlanırdı. Tokat ve çevresinin içinde bulunduğu geniş arazi, Roma’nın eyalet düzenlemeleri sırasında Pontus Galatikus ve ardından Pontus Polemonniakus olarak anılmaya başlandı. Bu terimler daha çok şehrin hangi siyasi birime bağlı olduğunu ve kimin otoritesi altında yönetildiğini belirten resmi tanımlamalardı. Özellikle Polemonniakus ismi, bölgedeki yerel kralların Roma’ya olan bağımlılığını ve idari sınırların yeniden çizilmesini simgeliyordu. Bu geniş bölgesel adlandırmalar, Tokat’ın sadece yerel bir kasaba olmadığını, aksine devasa imparatorlukların stratejik bir eyalet merkezi ve askeri üssü olduğunu göstermesi açısından tarihi belgelerde sıkça karşımıza çıkıyor.
Pers Hakimiyetinden Helenistik Kültüre Geçişte İsimlerin Dönüşümü
Bölgenin Pers İmparatorluğu kontrolünde olduğu dönemlerde isimler daha çok yerel dillerle harmanlanmış bir yapı sergilerken, Büyük İskender’in seferiyle başlayan Helenistik dönemle birlikte Grekçe etkileri hissedilmeye başlandı. Perslerin satraplık sistemi altında yönetilen bu topraklar, Helenistik kültürün estetiğiyle tanışınca şehir isimleri daha sistematik ve yazılı kaynaklara daha sık geçen formlar kazandı. Bu süreçte yerel halkın kullandığı isimler ile resmi yazışmalarda geçen isimler arasında bir sentez oluştu. Tokat’ın bu binlerce yıllık isim serüveni, aslında Anadolu’nun ne denli büyük bir kültür kazanı olduğunun en somut örneğidir. Perslerin gizemli isimlerinden Bizans’ın Dokia’sına kadar her kelime, şehrin sokaklarında, kalesinde ve toprağında bir iz bırakarak bugünkü modern Tokat isminin zengin arka planını oluşturdu.
