Batı Karadeniz'in hırçın dalgaları ile dik yamaçlı dağlarının birleştiği noktada yükselen Zonguldak şehri sadece yer altındaki kara elmasıyla değil aynı zamanda binlerce yıllık geçmişine ışık tutan isim kökenleriyle de büyük bir merak uyandırıyor. Antik çağlardan modern sanayi dönemine kadar pek çok farklı medeniyete ev sahipliği yapan bu bölge tarih boyunca coğrafi işaretler ve yerel ağızların etkisiyle farklı isimlerle anılmıştır. Günümüzde kullanılan ismin kökenine dair yürütülen akademik ve yerel araştırmalar kentin kimliğinin nasıl şekillendiğini ortaya koyarken ortaya atılan iddialar bölgenin hem doğal yapısını hem de stratejik önemini gözler önüne seriyor. Bir liman kenti olmasının ötesinde kadim bir yerleşim alanı olan bu topraklarda isimlerin değişimi aslında bölgenin sosyo-kültürel evriminin bir özeti niteliği taşıyor.
Antik Dönemin İzleri Ve Sandraka Yerleşiminden Gelen Miras
İlkçağ kayıtlarına ve arkeolojik verilerine bakıldığında bölgenin en eski isimlerinden birinin Sandraka veya Sandrake olduğu görülmektedir. Bu isimlendirme sadece rastgele seçilmiş bir tabir değil doğrudan bölgenin can damarı olan su kaynaklarıyla ilişkili bir tanım olarak kabul edilir. Antik dönemde yerleşim yerlerinin genellikle akarsu kenarlarına kurulması ve o suyun adıyla anılması geleneği burada da kendini göstermiştir. Bugün şehrin içinden akarak Karadeniz'e dökülen ve kentin fiziksel omurgasını oluşturan Sandra Çayı bu antik ismin ana kaynağıdır. Zaman içerisinde dillerin birbirine karışması ticaret yollarının değişmesi ve bölgeye hakim olan güçlerin farklılaşmasıyla bu antik kelime fonetik bir evrim sürecine girmiştir. Sandraka isminin yüzyıllar boyunca yerel dillerde yoğrularak bugünkü Zonguldak telaffuzuna en yakın hale geldiği düşüncesi tarihçiler tarafından en güçlü bilimsel dayanaklardan biri olarak kabul edilmektedir.
Fransız Mühendislerin Mirası Ve Zone Ghuel Dagh Teorisi
Kentin ismine dair anlatılan en popüler ve ilgi çekici hikayelerden bir diğeri ise madenlerin işletilmeye başlandığı dönemdeki Avrupa etkisiyle ilgilidir. On dokuzuncu yüzyılda bölgedeki taş kömürü yataklarının keşfedilmesi ve Fransız sermayesinin maden ocaklarını işletmeye açmasıyla birlikte bölgeye çok sayıda yabancı mühendis ve teknokrat gelmiştir. Bu dönemde yapılan haritalandırma çalışmalarında Göldağı bölgenin en önemli nirengi noktası olarak belirlenmiştir. Fransızca bölge veya kuşak anlamına gelen zone kelimesi ile yerel bir isim olan Göldağı'nın birleşmesi sonucu ortaya çıkan Zone Ghuel Dagh tamlaması belgelerde sıkça kullanılmıştır. Bu tabirin Türkçe konuşan yerel halk tarafından telaffuz edilmeye çalışılması ve zamanla dilde sadeleşmesi neticesinde kelimenin Zonguldak halini aldığı ileri sürülmektedir. Bu teori kentin sadece yerel bir yerleşim yeri değil aynı zamanda uluslararası bir sanayi havzası olma yolundaki tarihsel dönüşümünü de simgelemektedir.
Sazlık Ve Bataklık Alanların İsimlendirme Üzerindeki Etkisi
Coğrafi yapıya dayanan bir diğer görüş ise kentin modernleşmeden önceki fiziksel görünümüne odaklanmaktadır. Bugün binaların ve yolların yükseldiği sahil kesimlerinin eskiden çok daha sulak sazlık ve kamışlıklarla kaplı bir yapıya sahip olduğu bilinmektedir. Halk dilinde sazlık veya kamışlık bölgeleri tanımlamak için kullanılan zongalık ya da zungalık kelimeleri bu teorinin temelini oluşturmaktadır. Bölgenin genel karakterini yansıtan bu betimleme zamanla yerleşik bir isim halini almış ve dışarıdan gelen ziyaretçiler tarafından da bu şekilde kaydedilmiştir. Kelimenin kökenindeki bu doğal vurgu şehrin yer altı zenginliklerinden önce yer üstündeki bitki örtüsüyle tanındığı bir dönemi temsil etmektedir. Zonguralık veya Zongalık tabirlerinin zamanla uğradığı ses değişimleri bugünkü kentsel kimliğin temel taşlarından birini oluşturmuştur.
Kentin Tarihsel Kimliğinin Modern Çağa Yansıması
Zonguldak isminin hangi kaynaktan türediği tartışılmaya devam etse de her iki görüşün de kentin karakterine dair önemli ipuçları taşıdığı bir gerçektir. İster antik çağın kutsal akarsularından gelsin isterse sanayi devriminin haritalama çalışmalarından doğsun Zonguldak ismi bu topraklardaki mücadeleyi üretimi ve sürekliliği ifade etmektedir. Şehrin tarihsel süreçte Sandraka’dan bugünkü modern ismine kadar geçirdiği bu yolculuk Batı Karadeniz’in stratejik önemini her dönem koruduğunu göstermektedir. Bugün modern bir sanayi ve enerji merkezi olarak yükselen kent ismini aldığı bu köklü geçmişin mirasını gururla taşımaktadır. Yapılan her yeni tarihsel araştırma kentin ismindeki gizemin perdesini biraz daha aralarken Zonguldak’ın sadece bir şehir değil binlerce yıllık bir hikayenin başrolü olduğunu bir kez daha kanıtlamaktadır.
