Türkiye genelinde tarımsal üretim ve tüketim arasındaki fiyat uçurumu derinleşirken, çiftçinin maliyet baskısıyla üretimden kopuşu ve tüketicinin artan gıda enflasyonu karşısında yaşadığı alım gücü kaybı, sektörde ciddi bir yapısal krize işaret ediyor.
Tarımsal üretimde yaşanan çelişki, son yıllarda hem üretici hem de tüketici için sürdürülemez bir noktaya ulaştı. KAMUAR tarafından Aralık 2025 verileri ışığında hazırlanan rapor, Eylül 2021 ile Aralık 2025 arasındaki süreçte gıda fiyatlarının yüzde 1508 oranında yükseldiğini ortaya koydu. Aynı zaman diliminde kamu çalışanlarının maaşlarına yüzde 1034, asgari ücrete ise yüzde 683 oranında zam yapılması, vatandaşın temel gıdaya erişimini oldukça zorlaştırdı.
Çiftçinin borç yükü büyüyor
Üretim tarafında ise tablo çok daha karanlık bir seyir izliyor. TZOB verilerine göre tarladan markete uzanan süreçte ürün fiyatları yüzde 300’e varan oranlarda artış gösteriyor. Ancak bu artıştan üretici payını alamıyor. Mazot ve gübre gibi temel girdilerdeki aşırı maliyet artışları karşısında zorlanan çiftçilerin, 2025 itibarıyla bankalara olan toplam borcu 1 trilyon TL sınırına yaklaştı. Yaşanan iklim krizi, don olayları ve lojistik eksiklikleri ise süreci daha da içinden çıkılmaz hale getiriyor. Özellikle soğuk zincir ve depolama altyapısındaki yetersizlikler, üretilen ürünlerin yaklaşık yüzde 25'inin daha sofraya ulaşmadan fire vermesine neden oluyor.
Aracı modelinde şeffaflık sorunu
Mevcut piyasa yapısında ürünlerin tüketiciye ulaşana kadar birçok farklı aracıdan geçmesi, maliyetleri katlıyor. 2012 yılında yürürlüğe giren Hal Kanunu’nun sağladığı doğrudan alım imkanları, uygulamada beklenen faydayı sağlamaktan uzak kaldı. Büyük zincir marketlerin sözleşmeli tarım modellerini piyasa hakimiyeti için kullanması ve lojistik ağlarını kendi kâr marjlarını maksimize etmek için yönetmeleri, pazar fiyatlarının spekülatif bir şekilde yükselmesine zemin hazırlıyor. Uzmanlar, sistemin düzeltilmesi için aracılardan ziyade, üreticinin kooperatifleşerek örgütlü bir satış gücüne dönüşmesi gerektiği üzerinde birleşiyor.
Çözüm için kapsamlı dönüşüm şart
Tarım sektöründe sadece yasal düzenlemelerle veya tanzim satış gibi geçici çözümlerle ilerlemenin mümkün olmadığı belirtiliyor. Sektör paydaşları; planlı üretim modeline geçilmesinin, üretici örgütlerinin lojistik ve depolama süreçlerinde daha etkin hale getirilmesinin ve kayıt dışı ticaretin önüne geçilmesinin elzem olduğunu vurguluyor. Gıda güvenliğinin bir milli güvenlik meselesi olarak tanımlanması gerektiği ifade edilirken, tarımsal süreçlerin baştan sona şeffaf, izlenebilir ve planlı bir yapıya kavuşturulması, hem üreticinin emeğinin karşılığını alması hem de tüketicinin uygun fiyatlı gıdaya ulaşması için tek yol olarak görülüyor.
