Anadolu’nun kalbinde yer alan ve köklü geçmişiyle birçok medeniyete ev sahipliği yapmış olan şehrin isim serüveni, Türk tarihinin derin izlerini taşıyor. Günümüzde Yozgat olarak bilinen bu kadim coğrafyanın tarih sahnesine ilk çıkışı ve kimlik kazanması, bölgeye yerleşen Türk boylarının siyasi ve sosyal yapısıyla doğrudan bağlantılıdır. Yapılan tarihsel araştırmalar ve arşiv kayıtları incelendiğinde, bu toprakların asırlar boyunca farklı isimlerle anıldığı ancak hafızalarda en çok yer eden ve kurumsal kimliğini oluşturan ismin "Bozok" olduğu görülmektedir. Bu isim değişikliği rastgele bir sürecin ürünü değil, bölgenin demografik yapısının ve idari yönetiminin zamanla evrilmesinin bir sonucudur. Şehrin ismindeki bu değişim hikayesi, aynı zamanda bölgedeki yerleşim düzeninin ve toplumsal yapının nasıl bir değişimden geçtiğini anlamak adına kritik bir öneme sahiptir.
Oğuz Boylarının Anadolu Mirası Ve Bozok Kimliği
Yozgat topraklarının tarihsel isimlendirilmesinde belirleyici olan en temel unsur, 11. yüzyıldan itibaren Anadolu’ya yönelen büyük Türk göçleridir. Oğuz Türklerinin iki ana kolundan biri olan Bozoklar, bu bölgeye yerleşerek kendi aşiret isimlerini coğrafyaya mühür gibi vurmuşlardır. Gün ve Ay hanlarından türeyen bu güçlü kolun bölgeye gelmesiyle birlikte, yöre artık sadece bir toprak parçası olmaktan çıkıp askeri ve siyasi bir merkeze dönüşmüştür. Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinde de bu isim muhafaza edilmiş, idari kayıtlarda bölge uzun süre "Bozok Sancağı" olarak tanımlanmıştır. Bu isimlendirme, bölge halkının kökenine olan bağlılığını ve savaşçı geleneğini simgelemektedir. Bozok ismi, sadece bir idari birimi değil, aynı zamanda o dönemde bu geniş yaylalarda hüküm süren Türkmen kültürünün yaşam tarzını da özetleyen bir kavramdır.
Bozok Sancağından Yozgat İsmine Geçiş Süreci
Zamanın ilerlemesi ve idari merkezlerin yer değiştirmesiyle birlikte, 18. yüzyılın sonlarına doğru yeni bir ismin halk arasında ve resmi yazışmalarda daha sık geçtiği görülmektedir. Bozok ismi bölge genelini kapsayan bir üst kimlik olarak varlığını sürdürürken, bugünkü şehir merkezinin kuruluşuyla beraber Yozgat ismi telaffuz edilmeye başlanmıştır. Özellikle Çapanoğlu ailesinin bölgede kurduğu idari düzen ve şehrin bir yerleşim merkezi olarak gelişmesi, Yozgat adının popülerlik kazanmasına zemin hazırlamıştır. Tarihçiler, 1800’lü yıllara yaklaşıldığında iki ismin bir süre bir arada kullanıldığını, ancak zamanla şehir merkezinin büyümesiyle Yozgat adının ön plana çıktığını belirtmektedir. Bu geçiş dönemi, göçebe yaşamdan yerleşik hayata geçişin ve modern şehirleşmenin bölgedeki ilk adımlarını simgelemesi açısından büyük değer taşımaktadır.
İsim Kökeni Üzerindeki Rivayetler Ve Halk Söylenceleri
Yozgat isminin kökenine dair tarihçiler ve dil bilimciler arasında çeşitli görüşler bulunmaktadır. En yaygın kabul gören rivayetlerden biri, şehrin coğrafi yapısına ve hayvancılık kültürüne dayanmaktadır. "Yoz" kelimesinin eski Türkçe ve yerel ağızlarda sürü veya mera anlamına gelmesi, "Gat" ekinin ise katmak veya çoğalmak anlamını taşıması, şehrin bir zamanlar bereketli bir hayvancılık merkezi olduğuna işaret eder. Bir diğer anlatı ise şehrin kuruluşu sırasında yaşanan bir olayda, bölge sakinlerinden birinin kendisine ikram edilen aşın "yoz olduğunu" yani tuzsuz veya tatsız olduğunu söylemesiyle bu ismin doğduğuna dair halk efsaneleridir. Bilimsel perspektiften bakıldığında ise kelimenin "yüz kat" ifadesinden türediği veya bölgenin yokuş yapısından dolayı "yokuş kent" gibi anlamlardan evrildiği de tartışılan konular arasındadır. Ancak tüm bu iddiaların ötesinde, isim bugün şehrin tüm kültürel mirasını kapsayan ortak bir marka haline gelmiştir.
Cumhuriyet Dönemi Ve Resmi Kimliğin Tescili
Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşuyla birlikte idari taksimatlarda yapılan düzenlemeler, şehrin ismini de nihai haline kavuşturmuştur. Osmanlı’nın son dönemlerinde "Bozok" adı mülki birimlerde hala ağırlığını hissettirirken, Cumhuriyet sonrası yapılan yasal düzenlemelerle ilin resmi adı Yozgat olarak tescil edilmiştir. Ancak bu değişim, Bozok isminin unutulmasına neden olmamış; tam tersine, bugün üniversitelerden sosyal tesislere, yerel markalardan kültürel festivallere kadar her alanda Bozok adı bir onur nişanesi olarak yaşatılmaya devam etmektedir. Günümüzde Yozgat denildiğinde modern bir Anadolu kenti akla gelirken, Bozok denildiğinde bu kentin bin yıllık Türkmen geçmişi ve asil kökleri hatırlanmaktadır. Şehir, geçmişin kadim ismi ile geleceğin modern ismini bir potada eriterek tarihsel yolculuğuna devam etmektedir.
