Türkiye’nin ağır sanayi hamlesinin başladığı ve yer altı zenginlikleriyle ülke ekonomisine yön veren Zonguldak şehri sadece madenleriyle değil sahip olduğu gizemli ismiyle de tarih boyunca pek çok araştırmacıya konu olmuştur. Batı Karadeniz’in bu hırçın ama bir o kadar da bereketli kıyılarında kurulan kentin isminin tam olarak nereden geldiği meselesi günümüzde bile net bir karara bağlanamamış pek çok farklı teorinin birleşimiyle günümüze kadar ulaşmıştır. Şehrin tarihsel kimliğini oluşturan bu isimlendirme süreci yerel efsanelerden coğrafi terimlere antik dillerden günlük yaşamdaki ağız değişimlerine kadar geniş bir yelpazede değerlendirilmektedir. Kentin ismine dair her bir görüş aslında bölgenin o dönemdeki doğal yapısını sosyal yaşamını ve karşılaştığı zorlukları yansıtan bir ayna görevi görmektedir.
Doğal Bitki Örtüsü Ve Sazlık Teorisi Üzerinden Gelen Etimolojik Kökler
Kentin ismine dair en yaygın kabul gören ve dil bilimciler tarafından sıklıkla üzerinde durulan görüşlerden biri bölgenin geçmişteki doğal florasıyla ilgilidir. Eskiden bölgenin kıyı kesimlerinin ve dere yataklarının yoğun sazlık ve kamışlık alanlarla kaplı olduğu bilinmektedir. Bu doğrultuda yerel halkın bu sulak alanları tanımlamak için kullandığı zongalık kelimesinin zamanla fonetik bir değişime uğrayarak bugünkü halini aldığı düşünülmektedir. Sazlık alanların yoğunluğu bölgeye ilk yerleşenlerin coğrafi bir işaret olarak bu kelimeyi seçmesine neden olmuş olabilir. Kelimenin kökenindeki bu doğal vurgu şehrin modern sanayi kimliğine bürünmeden önceki bakir ve sulak doğasının bir kanıtı olarak tarihsel kayıtlardaki yerini korumaktadır.
Sağlık Koşulları Ve Zonklamak Fiilinin Sosyal Tarihteki İzi
Eski dönemlerde bölgenin coğrafi yapısı sadece bitki örtüsüyle değil aynı zamanda getirdiği sağlık sorunlarıyla da anılıyordu. Bataklık alanların varlığı o yıllarda sıtma hastalığının bölgede yaygın görülmesine neden olmuş ve bu hastalıkla mücadele eden insanların yaşadığı yüksek ateş ile titreme halleri halk dilinde zonklamak ifadesiyle özdeşleşmiştir. Rivayete göre hastaların yaşadığı bu sancılı süreç ve vücutlarındaki zonklama hissi bölgenin adının halk arasında bu şekilde anılmasına yol açmış olabilir. Bir kentin adının bir hastalık belirtisinden türemiş olma ihtimali kulağa ilginç gelse de bölgedeki yaşam şartlarının zorluğu ve doğayla olan sert mücadele düşünüldüğünde bu teorinin toplumsal hafızada neden yer bulduğu çok daha iyi anlaşılmaktadır.
Denizci Efsaneleri Ve Sisli Kıyılarda Yankılanan İsimlendirme
Zonguldak ismine dair anlatılan bir diğer etkileyici hikaye ise denizcilik kültürüyle harmanlanmış bir efsaneye dayanmaktadır. Karadeniz’in hırçın dalgalarıyla boğuşan eski bir kaptanın fırtınalı ve yoğun sisli bir havada bu kıyılara sığındığı anlatılır. Görüş mesafesinin neredeyse sıfıra indiği bu zorlu yolculukta sisin dağılmasıyla birlikte kaptanın karşısına çıkan manzara uçsuz bucaksız sazlıklarla dolu bir kıyı şerididir. Kaptanın bu manzarayı gördüğünde bölgeyi tanımlamak için kullandığı zongalık ifadesinin o andan itibaren gemi jurnallerine ve denizci haritalarına işlendiği söylenir. Bu efsane kentin denizle olan kopmaz bağını ve Karadeniz’in o meşhur sisli havasının kentin kimlik inşasında ne kadar etkili olduğunu gösteren sembolik bir anlatı olarak kuşaktan kuşağa aktarılmaktadır.
Antik Çağlardan Sandraka Mirası Ve Akarsuların İsim Yolculuğu
Şehrin ismine dair daha akademik ve arkeolojik temelli bir görüş ise bölgenin ilkçağdaki isimlendirmesine odaklanmaktadır. Antik kaynaklarda Sandraka veya Sandrake olarak geçen bu yerleşim biriminin adını hemen yanından geçen Sandra Çayı’ndan aldığı öne sürülmektedir. Bugün Üzülmez Deresi olarak bildiğimiz bu su kaynağının antik dönemdeki ismi olan Sandra zamanla dil dönüşümleri ve kültürel etkileşimler neticesinde Zonguldak kelimesine evrilmiştir. Ayrıca bölgede yetişen ve semer otu olarak bilinen zongura bitkisinin de bu isimlendirme sürecinde bir diğer alternatif köken olduğu savunulmaktadır. Tüm bu teoriler bir araya getirildiğinde Zonguldak isminin aslında tek bir kaynaktan değil kentin coğrafyası sağlığı doğası ve tarihinin birleşiminden doğan zengin bir kültürel kolaj olduğu ortaya çıkmaktadır.
